Babcia ma nowego wnuka. Nie jest człowiekiem

Gdzie leży zatem granica pomiędzy rozpadem więzi a potrzebą zautomatyzowania choć części opieki w starzejących się społeczeństwach? 

Na tym etapie rozwoju robotów opiekuńczych trudno ją dookreślić. Dlatego zamiast wyrokować nad ich destrukcyjnym bądź zbawiennym wpływem, skupmy się na niuansach.

USA: państwo kupuje seniorom towarzystwo 

W USA od 2022 roku trwa eksperyment. Stan Nowy Jork zapewnia roboty konwersacyjne ElliQ seniorom, którzy są zagrożeni samotnością. Program powstał we współpracy: New York State Office for the Aging (NYSOFA), lokalnych agencji związanych z problem starzenia się i samego producenta robotów.

By wziąć udział w eksperymencie trzeba spełnić kilka warunków, co nie zniechęca Amerykanów, gdyż do programu zgłosiło się ponad 3500 osób, z których 834 otrzymało roboty. ElliQ stał się stałym elementem codzienności setek seniorów, chociaż wygląda niepozornie, bo w przeciwieństwie do konkurencyjnych urządzeń nie przybiera formy zwierzęcej ani humanoidalnej. Posiada za to szereg unikatowych funkcji. Nie tylko słucha i odpowiada na wydawane polecenia, ale sam inicjuje rozmowy, zachęcając do brania leków, opowiadania o życiu, codzienności oraz rozterkach. Od 2023 dba również o rozwój kulturalny swoich podopiecznych, proponując aktywności tożsame z terapią zajęciową, m.in malowanie obrazów z pomocą AI czy wirtualne zwiedzanie muzeów. 

ElliQ to robot przeznaczony do użytku domowego, który pomaga lepiej funkcjonować w naturalnym środowisku osoby starszej. Mimo dylematów etycznych, okazuje się, że spełnia swoją funkcję, a użytkownicy oceniają go bardzo pozytywnie. Aż 94% seniorów pytanych o opinię na temat sprzętu deklaruje, że czują się dzięki niemu mniej samotni, a 97% zapewnia o poprawie samopoczucia odkąd go użytkuje. Należy zaznaczyć, że są to dane z raportu producenta, gdzie średnia ocena satysfakcji ze sprzętu wyniosła 4,6/5. Nie można więc rozszerzać tych danych na całą populację, ale warto je potraktować jako punkt wyjścia do dyskusji o przyszłości starzejących się społeczeństw.

W Azji robot dostał twarz wnuka 

Po drugiej stronie globu podobne technologie są wdrażane zupełnie inaczej. W Korei Południowej i Japonii funkcjonują roboty-lalki, które posiadają podobne funkcje do ElliQ, ale można je dodatkowo przebierać, spać z nimi lub wozić w wózku. Najpopularniejsza lalka wdrażana w Korei Południowej to Hyodol, która ma przypominać wnuczkę lub wnuka. Nie jest ona jednak realistyczna, wygląda jak typowa szmacianka z dzieciństwa. Jej konkurentkami są m.in Ami-chan i Hello Baby, których wygląd także ma przypominać dzieci.

Oprócz kwestii związanych z etyką i skutecznością lalek-robotów opiekuńczych widać, że co kraj to obyczaj, a estetyka ma narodowość. Producenci robotów dla osób starszych stylizują je zgodnie z wyobrażeniami i wzorcami kulturowymi. W Japonii estetyka kawaii wykracza daleko poza świat dziecięcych zabawek. Podobne nurty są obecne w Korei Południowej gdzie dąży się, by rzeczy były urocze i słodkie. To tworzy przestrzeń dla produktów, które w innych państwach mogłyby zostać uznane za infantylne. Pojawiają się pytania, jak takie roboty miałyby wyglądać w Polsce, by zwiększyć szansę na ich akceptację społeczną. Kwestia wyglądu ma tutaj duże znaczenie i może zaważyć na tym, ile czasu potrzeba, by podobne rozwiązania zyskały zaufanie społeczne.

Lalki-wnuki, szczególnie w estetyce proponowanej przez Koreę płd. oraz Japonię, w kulturach europejskich, które są pod dużym wpływem USA, mogą spotkać się z zarzutem reprodukowania stereotypów. Szczególnie tych związanych z powiązywaniem seniorów z zabawkami, czyli ich infantylizacją, ale też narzucaniem sympatii do dzieci, która chociaż u większości niezaprzeczalna, może być także przeszacowana. 

W 2024 roku zbadano seniorów w USA, pochodzących z Korei Południowej, co częściowo dało odpowiedź na powyższe wątpliwości. Lalki Hyodol rozdano 41 seniorom, z których 6 oddało je po tygodniu, a 11 po 4 miesiącach. Jak osoby starsze uzasadniały swój wybór? Niektórych denerwowały odgłosy, innych komunikaty, które były inne niż oczekiwano, ale pojawił się też dodatkowy powód. Niektórzy mieli poczucie winy, gdy nie reagowali na lalki w sposób przez nie pożądany i czuli się, jakby zawiedli swoje wnuki – a jednocześnie nie chcieli być obciążeni opiekowaniem się nimi. Okazało się więc, że robot, który miał wykonywać pracę emocjonalną, generował potrzebę jej odwzajemnienia.

Babcia przed telewizorem 

W Polsce jak w większości państw osób starszych również przybywa, a nagłówki prasowe regularnie informują nas o “epidemii samotności”, która dotyczy wszystkich pokoleń. Czy jednak wprowadzenie podobnych robotów konwersacyjnych na nasz rynek rozwiązałoby chociaż częściowo ten problem? Żyjemy w dobie dużego oporu względem AI i paniki moralnej, która narasta przy prezentacji każdej nowinki technologicznej. Jest więc duże prawdopodobieństwo, że podobne rozwiązanie spotkałoby się u nas z oporem społecznym. 

Jednocześnie wprowadzenie na rynek robotów, które będą wspomagały osoby starsze wydaje się nieuknione. Dlatego też w 2025 roku naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego zaprosili 29 osób w wieku 65-90 lat do udziału w badaniu, gdzie sprawdzano ich podejście do tematu. Zaproszone osoby testowały robota NAO. Wyniki są dość zaskakujące. Seniorzy zauważyli od razu wady robota, m.in irytujące komunikaty przypominające o lekach, które dla wielu z nich powtarzały się zbyt często. Mimo tych wad, osoby starsze uznały, że NAO jest dość sympatyczny i może zmniejszać poczucie osamotnienia. Podobnych badań na gruncie polskim mamy na razie mało. Możliwe jednak, że rozwój robotów towarzyszących i wspomagających opiekę będzie odbierany przez seniorów lepiej niż zakładaliśmy. 

Jest jeszcze za wcześnie, by zakładać, że większy opór nie będzie miał miejsca. Czynniki społeczne związane z wpływem otoczenia mogą łatwo zmienić podejście seniorów, którzy dzisiaj są tymi rozwiązaniami zaciekawieni. Mimo rozpadu więzi społecznych i zmian w stylu życia, opór wobec AI i rewolucji technologicznej rośnie wśród młodszych pokoleń. W praktyce oznacza to dzieci i wnuki osób starszych – które traktują młodszych jako nieformalnych ekspertów w kwestiach technologicznych. Jeśli niechęć do takich rozwiązań zdominuje poglądy młodszego pokolenia, zostanie ona przekazana wyżej, co przynajmniej tymczasowo może spowolnić rozwój robotów wspomagających osoby starsze.

Również za bardzo wątpliwe można uznać, że młode pokolenia przejmą funkcję robotów w podobnym zakresie. Dochodzimy zatem do dyskusji, co jest lepsze – oglądanie przez babcie telewizora całymi dniami, czy robot prowadzący konwersację i zachęcający do bardziej kreatywnych zajęć?

Najbliższe lata to pytania nie tylko o akceptację samych lalek-robotów, ale przede wszystkim to, co takie lalki, czego nie daje dzisiaj rodzina. I najważniejsze, czy polskie społeczeństwo zaakceptuje sytuację, w której dorosły człowiek tworzy więź emocjonalną z lalką przypominającą dziecko?

Bibliografia: 

Intuition Robotics (2026). Transforming Care for Older Adults Across the State of New York: Three Years of Success with ElliQ and NYSOFA. Raport, luty 2026.

Shin, H., Jeon, C. (2024). The Robotic Multi-Care Network: A Field Study of a “Robot Grandchild” in South Korea. East Asian Science, Technology and Society, 18(2), 177–195.

Lee, O. E., Yun, J.-C., Park, D.-H. (2024). Perceptions and Experiences of Korean American Older Adults with Companion Robots Through Long-Term Use: A Comparative Analysis of Robot Retention vs. Return. Frontiers in Public Health, 12, 1424123.

Lee, O. E. K., Nam, I., Chon, Y., Park, A., Choi, N. (2023). Socially Assistive Humanoid Robots: Effects on Depression and Health-Related Quality of Life Among Low-Income, Socially Isolated Older Adults in South Korea. Journal of Applied Gerontology, 42(3), 367–375.

Zguda, P., Radosz-Knawa, Z., Kukier, T., Radosz, M., Kamińska, A., Indurkhya, B. (2025). How Do Older Adults Perceive Technology and Robots? A Participatory Study in a Care Center in Poland. Electronics, 14(6), 1106.