Czy można uczyć AI bez używania AI?

Od początku nowego roku szkolnego uczniowie norweskich klas 1–7 zasadniczo nie powinni samodzielnie korzystać ze sztucznej inteligencji podczas wykonywania zadań. W klasach 8–10 narzędzia AI mogą być wprowadzane stopniowo, po wcześniejszym przygotowaniu nauczycieli. Dopiero w szkołach średnich uczniowie mają uczyć się ich celowego wykorzystywania jako przygotowania do dalszej edukacji i pracy.

Można odnieść wrażenie, że Norwegia próbuje zatrzymać nową technologię przed drzwiami szkoły. W rzeczywistości przyjęty model opiera się na czymś innym: rozdzieleniu nauki o AI od samodzielnego korzystania z generatywnego narzędzia.

Norweski rząd nie zakłada, że dzieci można odizolować od algorytmów. Już dziś systemy rekomendacyjne wybierają dla nich filmy, podpowiadają kolejne treści, porządkują wyniki wyszukiwania i rozpoznają obiekty na zdjęciach. Uczeń może więc spotykać się z AI codziennie, nawet jeśli nigdy nie otworzył okna popularnego chatbota.

Najpierw litery, potem chatbot

Norweskie zalecenia wynikają przede wszystkim z potrzeby ochrony podstawowego procesu uczenia się. Dzieci mają najpierw nauczyć się czytać, pisać i liczyć. Dopiero później powinny otrzymać narzędzia, które potrafią wykonać część tych czynności za nie.

Nie jest to jednak całkowity zakaz używania AI w młodszych klasach. Przewidziano wyjątki, między innymi w nauce języków oraz przy indywidualnym wsparciu uczniów. Norweskie ministerstwo edukacji przyznaje, że odpowiednio dobrana technologia może pomagać w nauce. Problem zaczyna się wtedy, gdy narzędzie pojawia się bez jasno określonego celu.

Młodsze dziecko nie zawsze potrafi rozpoznać, czy chatbot pomaga mu coś zrozumieć, czy po prostu usuwa przeszkodę, z którą powinno poradzić sobie samodzielnie. Sam system nie zna celu lekcji. Nie wie, czy ma wyjaśnić trudne pojęcie, naprowadzić ucznia na rozwiązanie, czy przygotować za niego całą odpowiedź.

Tę granicę musi wyznaczyć człowiek. Trudno jednak wymagać, by kilkuletni użytkownik robił to sam za każdym razem, gdy siada do zadania domowego.

Ograniczenie dostępu nie oznacza więc, że w pierwszych latach szkoły należy unikać rozmów o sztucznej inteligencji. Właśnie wtedy można zacząć przygotowywać dzieci do funkcjonowania w otoczeniu, w którym algorytmy będą obecne niemal wszędzie. Pierwsza lekcja nie musi jednak zaczynać się od logowania do aplikacji.

AI to nie aplikacja

Podobne podejście widać w ramach kompetencji AI przygotowanych wspólnie przez Komisję Europejską i OECD dla szkół podstawowych i średnich. Dokument ma pomóc nauczycielom, dyrektorom oraz autorom programów nauczania określić, jakie umiejętności będą potrzebne uczniom w rzeczywistości coraz mocniej kształtowanej przez sztuczną inteligencję.

Autorzy ram nie sprowadzają edukacji AI do znajomości konkretnych programów. Obejmuje ona wiedzę techniczną, umiejętność oceny wyników działania systemu oraz postawy potrzebne do odpowiedzialnego korzystania z technologii.

Uczniowie powinni rozumieć, do czego AI może być wykorzystywana, na jakiej podstawie tworzy odpowiedzi i dlaczego czasami się myli. Powinni również potrafić ocenić jej rezultat, a nie tylko odebrać go jako gotowe rozwiązanie.

W dokumencie wyróżniono cztery obszary: kontakt z AI, tworzenie przy jej pomocy, zarządzanie sposobem jej wykorzystania oraz wpływanie na to, jak systemy są projektowane i stosowane. Łącznie opisano 19 kompetencji związanych z wiedzą, umiejętnościami i postawami.

Szczegółowa lista jest długa, ale wynika z niej dość prosta obserwacja. Obsługa narzędzia jest tylko fragmentem edukacji AI. Interfejsy, aplikacje i sposoby wydawania poleceń będą się zmieniać. Zdolność oceny odpowiedzi, rozpoznania ograniczeń i podjęcia decyzji o użyciu technologii pozostanie potrzebna znacznie dłużej.

Można zatem sprawnie posługiwać się chatbotem i nadal niewiele rozumieć z tego, jak działa. Można również rozpocząć edukację AI bez oddawania uczniowi samodzielnej kontroli nad narzędziem.

Lekcja bez logowania

Jak może wyglądać taka nauka?

Początkiem może być zwykła rozmowa o tym, gdzie dzieci spotykają się z algorytmami. Dlaczego jednej osobie serwis pokazuje filmy sportowe, a innej materiały o zwierzętach? Skąd telefon wie, że na zdjęciu znajduje się twarz? Dlaczego dwie osoby wpisujące podobne hasło mogą zobaczyć inne treści?

Nie trzeba przy tym szczegółowo omawiać budowy modeli ani sposobu ich trenowania. Na pierwszym etapie wystarczy zrozumienie, że to, co pojawia się na ekranie, nie zawsze jest przypadkowe ani neutralne. System wybiera treści na podstawie danych oraz reguł, których użytkownik zwykle nie widzi.

Kolejna lekcja może dotyczyć błędów. Nauczyciel wyświetla odpowiedź wygenerowaną przez AI, a uczniowie próbują znaleźć w niej nieścisłości, brakujące informacje albo stwierdzenia, których nie da się potwierdzić. Kontakt z narzędziem odbywa się wspólnie, bez zakładania indywidualnych kont.

Takie ćwiczenie pokazuje, że płynny język i zdecydowany ton nie są dowodem prawdziwości. System może stworzyć odpowiedź, która wygląda na kompletną, choć zawiera uproszczenia albo informacje wymyślone.

Najtrudniejsza część edukacji zaczyna się jednak nie przy analizie odpowiedzi, ale wcześniej. Uczeń powinien umieć zastanowić się, czy w danym zadaniu skorzystanie z AI rzeczywiście mu pomoże.

Jeżeli celem jest poznanie różnych argumentów, chatbot może wskazać perspektywę, której uczeń wcześniej nie zauważył. Jeżeli natomiast ćwiczenie ma nauczyć samodzielnego budowania argumentacji, wygenerowanie całej wypowiedzi odbiera mu główną część pracy.

To samo narzędzie może więc raz ułatwić zrozumienie problemu, a innym razem skutecznie ominąć proces, dla którego zadanie zostało przygotowane. O tym, z którą sytuacją mamy do czynienia, decyduje przede wszystkim kontekst.

Kto ma otworzyć drzwi

Norweski model porządkuje kolejne etapy. Najmłodsi uczniowie zdobywają podstawowe umiejętności i dowiadują się, gdzie w ich otoczeniu działa AI. Później mogą obserwować jej wykorzystanie oraz pracować z nią pod nadzorem. Samodzielny dostęp pojawia się dopiero wtedy, gdy są lepiej przygotowani do oceny odpowiedzi i rozumieją konsekwencje użycia narzędzia.

Gotowość ucznia nie jest przy tym jedynym warunkiem. W klasach 8–10 generatywna AI ma być wprowadzana po odpowiednim przygotowaniu nauczycieli. To oni odpowiadają za sposób zaprojektowania zadania, rolę narzędzia i ocenę, czy jego wykorzystanie faktycznie służy nauce.

Samo otwarcie dostępu do aplikacji nie tworzy jeszcze edukacji AI. Kalkulator nie uczy matematyki, a wyszukiwarka sama w sobie nie rozwija umiejętności oceny źródeł. Potrzebne są zadania, zasady i osoba, która potrafi wyjaśnić, po co w danym momencie sięgamy po technologię.

Trzymanie AI poza szkołą tak długo, jak to możliwe, również nie byłoby rozsądnym rozwiązaniem. Uczniowie i tak będą z niej korzystać, tyle że poza lekcjami i często bez pomocy kogoś, kto wskaże błędy oraz ograniczenia.

Norweska propozycja nie odpowiada więc na pytanie, czy AI powinna pojawić się w szkole. Zakłada, że już jest częścią świata uczniów. Próbuje natomiast ustalić, jak przygotować ich do samodzielnego korzystania, zanim narzędzie zacznie wykonywać za nich zadania.

W tym podejściu dostęp do AI nie jest początkiem edukacji, lecz jednym z jej kolejnych etapów. Najpierw dziecko uczy się rozpoznawać działanie algorytmów, rozumieć ich ograniczenia i oceniać wyniki. Dopiero później zaczyna samodzielnie korzystać z narzędzia. To nie jest próba zatrzymania technologii, lecz uporządkowania momentu, w którym oddajemy ją uczniowi do ręki.