Chodzi\u0142 do ko\u015bcio\u0142a, kocha\u0142 swoje dzieci, sp\u0142aca\u0142 karciane d\u0142ugi. Po prostu \u017cy\u0142 w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym pewne okrucie\u0144stwo by\u0142o tak oczywiste, \u017ce przestawa\u0142o by\u0107 widzialne. Dzi\u015b patrzymy na to z niedowierzaniem. Za sto lat kto\u015b spojrzy dok\u0142adnie tak samo na nas, i najpewniej chodzi\u0107 b\u0119dzie o zwierz\u0119ta.<\/p>
Liczby s\u0105 nie do ud\u017awigni\u0119cia. Co roku w rze\u017aniach na ca\u0142ym \u015bwiecie zabija si\u0119 od 72 do 80 miliard\u00f3w zwierz\u0105t l\u0105dowych, z czego oko\u0142o 95 procent to kury. Ryb nie potrafimy nawet policzy\u0107, bo szacunki id\u0105 w setki miliard\u00f3w, a mo\u017ce biliony sztuk rocznie. Nie jest to zatem \u017caden margines gospodarki, tylko wr\u0119cz osobna gospodarka – pa\u0144stwo w pa\u0144stwie.<\/p>
Do tego dochodzi absurd czysto rachunkowy. G\u0142o\u015bna analiza Josepha Poore’a i Thomasa Nemecka, opublikowana w \u201eScience\u201d w 2018 roku i oparta na danych z niemal 39 tysi\u0119cy gospodarstw, wykaza\u0142a, \u017ce produkty odzwierz\u0119ce zajmuj\u0105 oko\u0142o 83 procent grunt\u00f3w rolnych \u015bwiata i odpowiadaj\u0105 za wi\u0119kszo\u015b\u0107 emisji pochodz\u0105cych z \u017cywno\u015bci, a dostarczaj\u0105 przy tym zaledwie 18 procent spo\u017cywanych kalorii. Zjadamy planet\u0119 po to, \u017ceby gar\u015b\u0107 bia\u0142ka wyprodukowa\u0107 w wyj\u0105tkowo nieoszcz\u0119dny spos\u00f3b.<\/p>
I w\u0142a\u015bnie ta gospodarka zaczyna chrupa\u0107 w szwach, bo pojawi\u0142a si\u0119 alternatywa, kt\u00f3ra nie wymaga zabijania, a w dodatku jest du\u017co przyja\u017aniejsza dla planety. W grudniu 2020 roku Singapur jako pierwsze pa\u0144stwo na \u015bwiecie dopu\u015bci\u0142 do sprzeda\u017cy mi\u0119so z bioreaktora, czyli kurczaka firmy Eat Just, hodowanego z kom\u00f3rek, bez ptaka. W czerwcu 2023 do\u0142\u0105czy\u0142y Stany Zjednoczone. Ameryka\u0144ski departament rolnictwa wyda\u0142 zgod\u0119 21 czerwca, a ju\u017c 1 lipca kurczak kom\u00f3rkowy trafi\u0142 na sto\u0142y dw\u00f3ch restauracji. Jedn\u0105 prowadzi\u0142 Dominique Crenn, szefowa kuchni z trzema gwiazdkami Michelin, drug\u0105 Jos\u00e9 Andr\u00e9s. Nie by\u0142a to zatem podziemna degustacja dla aktywist\u00f3w, tylko bardziej fine dining.<\/p>
Skoro fine dining, to powstaje pytanie: ile to kosztuje? Pierwszy wyhodowany w laboratorium burger, zaprezentowany w Londynie w sierpniu 2013 roku przez zesp\u00f3\u0142 Marka Posta, kosztowa\u0142 250 tysi\u0119cy euro i sfinansowa\u0142 go wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel Google\u2019a. Post pracuje dzi\u015b w holenderskiej Mosa Meat, a firma ta og\u0142osi\u0142a pod koniec 2025 roku, \u017ce obni\u017cy\u0142a koszt wytwarzania o 99,999 procent w por\u00f3wnaniu z tamt\u0105 pierwsz\u0105 pr\u00f3bk\u0105. Kotlet z bioreaktora zjecha\u0142 do poziomu kilkunastu euro i celuje w menu restauracyjne. Mosa Meat pracuje ju\u017c nad zbiornikami o pojemno\u015bci tysi\u0105ca litr\u00f3w w Maastricht.<\/p>
To tempo, przy kt\u00f3rym warto si\u0119 zatrzyma\u0107. Krzywa kosztu opada tak, jak opada\u0142 kiedy\u015b koszt sekwencjonowania genomu albo koszt panelu fotowoltaicznego. A kiedy co\u015b taniego staje si\u0119 jednocze\u015bnie moralnie wygodniejsze, historia zwykle wie, w kt\u00f3r\u0105 stron\u0119 p\u00f3jdzie. Jeszcze dekad\u0119 temu mi\u0119so z kom\u00f3rek by\u0142o ciekawostk\u0105 laboratoryjn\u0105 dla miliarder\u00f3w – dzi\u015b bywa ju\u017c, co prawda egzotyczn\u0105, ale dost\u0119pn\u0105 pozycj\u0105 w karcie da\u0144.<\/p>
Science fiction, jak to ma w zwyczaju, by\u0142o na miejscu wcze\u015bniej. Margaret Atwood w powie\u015bci \u201eOryks i Derkacz\u201d (2003) wymy\u015bli\u0142a ChickieNobs, bezm\u00f3zgie naro\u015bla hodowane wy\u0142\u0105cznie na mi\u0119so: bez g\u0142\u00f3w, bez oczu, bez niczego, co mog\u0142oby cierpie\u0107 albo protestowa\u0107. Czytelnicy wzdrygali si\u0119 z obrzydzenia. Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej okazuje si\u0119, \u017ce wersja bez obrzydzenia, czyli mi\u0119so hodowane w stali nierdzewnej zamiast w kad\u0142ubie zwierz\u0119cia, jest ju\u017c w sprzeda\u017cy. Paolo Bacigalupi w zbiorze \u201ePompa numer sze\u015b\u0107\u201d (2008) poszed\u0142 dalej i opisa\u0142 \u015bwiat, w kt\u00f3rym natur\u0119 przeprojektowano od zera, a zwierz\u0119 w dawnym sensie sta\u0142o si\u0119 muzealn\u0105 ciekawostk\u0105. Obie wizje \u0142\u0105czy jedno: zwierz\u0119 jako \u017ar\u00f3d\u0142o bia\u0142ka staje si\u0119 anachronizmem.<\/p>
Wr\u00f3\u0107my wi\u0119c do mojej ulubionej perspektywy, czyli cz\u0142owieka z XXVI wieku, kt\u00f3ry czyta o naszych czasach. \u201eZaraz, zaraz. Oni hodowali czuj\u0105ce stworzenia w ciasnych halach, po czym podrzynali im gard\u0142a na ta\u015bmie, miliardami, co roku? Maj\u0105c technologi\u0119, \u017ceby wyprodukowa\u0107 dok\u0142adnie to samo mi\u0119so bez zabijania czegokolwiek? I robili to dalej, bo tak by\u0142o taniej i tak przywykli?\u201d<\/p>
Odpowied\u017a brzmi: tak. Dok\u0142adnie tak samo, jak nasi przodkowie wiercili w z\u0119bach bez znieczulenia, \u015bmierdzieli odra\u017caj\u0105cym fetorem po tygodniach bez k\u0105pieli i pili wod\u0119 pe\u0142n\u0105 cholery, bo tak przywykli.<\/p>
Pisa\u0142em, \u017ce nasz\u0105 epok\u0119 powinni\u015bmy nazywa\u0107 p\u00f3\u017anozwierz\u0119c\u0105, bo wci\u0105\u017c \u017cyjemy jak zwierz\u0119ta, zdobywaj\u0105c po\u017cywienie, choruj\u0105c i umieraj\u0105c. Jest w tym okre\u015bleniu druga warstwa. Jeste\u015bmy p\u00f3\u017anozwierz\u0119cy tak\u017ce dlatego, \u017ce dopiero uczymy si\u0119 nie zjada\u0107 innych zwierz\u0105t. Rze\u017ania trafi do muzeum obok latryny, wiert\u0142a dentystycznego i kajdan. A nasi potomkowie zapytaj\u0105, jak zawsze: serio, oni naprawd\u0119 tak \u017cyli? Bioreaktor ju\u017c bulgocze.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
W 1789 roku dobrze wychowany Europejczyk m\u00f3g\u0142 posiada\u0107 drugiego cz\u0142owieka i spa\u0107 spokojnie. Nie by\u0142 potworem…<\/p>\n","protected":false},"author":247,"featured_media":20319,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"rank_math_lock_modified_date":false,"footnotes":""},"categories":[761,754,780],"tags":[],"popular":[],"difficulty-level":[],"ppma_author":[614],"class_list":["post-20314","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-prawo_etyka","category-hai_premium","category-redakcja-poleca"],"acf":[],"authors":[{"term_id":614,"user_id":247,"is_guest":0,"slug":"prof-dr-hab-dariusz-jemielniak","display_name":"prof. dr hab. Dariusz Jemielniak","avatar_url":{"url":"https:\/\/haimagazine.com\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/maxresdefault-1-e1742292469999.jpg","url2x":"https:\/\/haimagazine.com\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/maxresdefault-1-e1742292469999.jpg"},"first_name":"Dariusz","last_name":"Jemielniak","user_url":"","job_title":"","description":"Profesor zarz\u0105dzania Akademii Leona Ko\u017ami\u0144skiego, gdzie kieruje katedr\u0105 MINDS (Management in Networked and Digital Societies). Pracuje te\u017c jako faculty associate w Berkman-Klein Center for Internet and Society na Harvardzie. Wiceprezes Polskiej Akademii Nauk. Cz\u0142onek Rady Programowej CampusAI."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20314","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/247"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20314"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20314\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20322,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20314\/revisions\/20322"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20319"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20314"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20314"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20314"},{"taxonomy":"popular","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/popular?post=20314"},{"taxonomy":"difficulty-level","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/difficulty-level?post=20314"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=20314"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}