W miniony weekend bodaj najmocniejszy model sztucznej inteligencji przesta\u0142 odpowiada\u0107, cho\u0107 nie z powodu awarii, czy w\u0142amania. Fable 5 od Anthropic, znikn\u0105\u0142 z sieci kilka dni po premierze, poniewa\u017c Departament Handlu USA obj\u0105\u0142 go kontrol\u0105 eksportow\u0105 i zakaza\u0142 obcokrajowcom korzystania z niego. Jedynym sposobem na wykonanie tego nakazu by\u0142o wy\u0142\u0105czenie modelu w ca\u0142o\u015bci, bo si\u0142\u0105 rzeczy wprowadzenie cyfrowego sprawdzania obywatelstwa nie by\u0142oby \u0142atwe. Firma wy\u0142\u0105czy\u0142a go zatem – dla wszystkich, na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>
Z perspektywy u\u017cytkownika w Polsce wygl\u0105da\u0142o to banalnie prosto. Wczoraj dzia\u0142a\u0142o. Dzi\u015b nie dzia\u0142a. Kto\u015b po drugiej stronie oceanu wyci\u0105gn\u0105\u0142 wtyczk\u0119, a my nawet nie wiedzieli\u015bmy, \u017ce jeste\u015bmy do niej pod\u0142\u0105czeni. I to jest, w gruncie rzeczy, ca\u0142a opowie\u015b\u0107 o europejskiej suwerenno\u015bci technologicznej zamkni\u0119ta w jednym weekendzie.<\/p>
Historia lubi takie sceny. W 1956 roku Wielka Brytania i Francja, dwa imperia z resztkami wiary we w\u0142asn\u0105 pot\u0119g\u0119, wkroczy\u0142y do Egiptu po nacjonalizacji Kana\u0142u Sueskiego. Militarnie sz\u0142o im nie\u017ale. Operacj\u0119 zako\u0144czy\u0142a jednak nie egipska armia, lecz Waszyngton, kt\u00f3ry zagrozi\u0142 wyprzeda\u017c\u0105 funta szterlinga i odci\u0119ciem Londynu od pomocy MFW. Brytyjczycy skapitulowali w ci\u0105gu kilku dni. Eisenhower nie wys\u0142a\u0142 ani jednego \u017co\u0142nierza. Poci\u0105gn\u0105\u0142 za to d\u017awigni\u0119 finansow\u0105, a dwa mocarstwa kolonialne odkry\u0142y, \u017ce ich suwerenno\u015b\u0107 by\u0142a pod\u0142\u0105czona do ameryka\u0144skiego gniazdka.<\/p>
Wy\u0142\u0105czenie Fable to scena, kt\u00f3r\u0105 ju\u017c raz ogl\u0105dali\u015bmy tak\u017ce i w sferze cyfrowej. W latach 90. ameryka\u0144ski rz\u0105d traktowa\u0142 silne szyfrowanie jak bro\u0144. Dos\u0142ownie: oprogramowanie kryptograficzne figurowa\u0142o na li\u015bcie amunicji, a jego eksport wymaga\u0142 licencji niczym handel karabinami. Gdy Phil Zimmermann wypu\u015bci\u0142 PGP, program do szyfrowania poczty, i kod rozszed\u0142 si\u0119 po \u015bwiecie, stan\u0105\u0142 w obliczu \u015bledztwa w sprawie eksportu amunicji bez zezwolenia. Umorzono je dopiero w 1996 roku. Pomys\u0142, \u017ce linijki kodu to materia\u0142 strategiczny, kt\u00f3ry mo\u017cna zatrzyma\u0107 na granicy, ma wi\u0119c trzydzie\u015bci lat. Zmieni\u0142o si\u0119 tyle, \u017ce dzi\u015b tym kodem jest model j\u0119zykowy w chmurze, a granic\u0105 – obywatelstwo.<\/p>
Europa chyba tylko raz w historii naprawd\u0119 skutecznie odci\u0119\u0142a si\u0119 od cudzego gniazdka. Europejski system nawigacji satelitarnej Galileo powsta\u0142 mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce ameryka\u0144ski GPS by\u0142 – i pozostaje – kontrolowany przez wojsko, kt\u00f3re do 2000 roku celowo pogarsza\u0142o jako\u015b\u0107 cywilnego sygna\u0142u, a w razie konfliktu mog\u0142o go po prostu wy\u0142\u0105czy\u0107 nad wybranym obszarem. Europa uzna\u0142a, \u017ce nie chce, by jej samoloty i smartfony zale\u017ca\u0142y od prze\u0142\u0105cznika w Pentagonie. Galileo kosztowa\u0142 miliardy i lata op\u00f3\u017anie\u0144. Ale dzia\u0142a i jest nasz. Rzadki przypadek Europy, kt\u00f3ra zamiast napisa\u0107 regulacj\u0119, zbudowa\u0142a infrastruktur\u0119.<\/p>
Budowanie w\u0142asnego bywa jednak pu\u0142apk\u0105. Francja w latach 80. stworzy\u0142a Minitel – sie\u0107 terminali, dzi\u0119ki kt\u00f3rym miliony Francuz\u00f3w kupowa\u0142y bilety i czyta\u0142y wiadomo\u015bci, zanim ktokolwiek w Europie us\u0142ysza\u0142 o internecie. Przez dekad\u0119 by\u0142 to pow\u00f3d do dumy. Potem sta\u0142 si\u0119 kotwic\u0105. Zamkni\u0119ty, narodowy system okaza\u0142 si\u0119 \u015blep\u0105 uliczk\u0105, gdy nadszed\u0142 otwarty internet, a Francja przez lata nadrabia\u0142a dystans. W\u0142asny, ogrodzony ogr\u00f3dek, odci\u0119ty od reszty \u015bwiata, \u0142atwo zamienia si\u0119 w wi\u0119zienie.<\/p>
Gdzie w tym wszystkim jest dzi\u015b Europa? Pisze przepisy. AI Act, pierwsza na \u015bwiecie kompleksowa regulacja sztucznej inteligencji, to dokument imponuj\u0105cy i potrzebny. K\u0142opot w tym, \u017ce reguluje maszyny, kt\u00f3rych kontynent w wi\u0119kszo\u015bci nie buduje, wprowadza te\u017c drako\u0144skie ograniczenia w niekt\u00f3rych kwestiach. Mario Draghi w raporcie o konkurencyjno\u015bci Unii z 2024 roku uj\u0105\u0142 to bez ogr\u00f3dek: Europa zostaje w tyle w technologiach, kt\u00f3re rozegraj\u0105 si\u0119 w najbli\u017cszych dekadach, a dystans wobec USA i Chin ro\u015bnie. Mamy Mistrala i gar\u015b\u0107 innych ambitnych firm, w tym cho\u0107by rodzimego Bielika, lecz \u015bcis\u0142a czo\u0142\u00f3wka najpot\u0119\u017cniejszych modeli jest ameryka\u0144ska albo chi\u0144ska. Europejczyk, kt\u00f3ry chce dzi\u015b pracowa\u0107 na najmocniejszym dost\u0119pnym narz\u0119dziu, loguje si\u0119 na cudzy serwer i na cudzych warunkach.<\/p>
A loguj\u0105c si\u0119 na cudzy serwer, godzi si\u0119 na cudze prawo. Max Schrems, austriacki prawnik, dwukrotnie doprowadzi\u0142 przed Trybuna\u0142em Sprawiedliwo\u015bci UE do uniewa\u017cnienia um\u00f3w o przep\u0142ywie danych mi\u0119dzy Europ\u0105 a Stanami – bo ameryka\u0144skie prawo inwigilacyjne si\u0119ga\u0142o po dane Europejczyk\u00f3w, a europejskie s\u0105dy nie mia\u0142y nad tym \u017cadnej kontroli. Trybuna\u0142 przyzna\u0142 mu racj\u0119. Dwa razy. Wniosek jest niewygodny: dane le\u017c\u0105ce na ameryka\u0144skim serwerze podlegaj\u0105 ameryka\u0144skiemu prawu, czyjekolwiek by by\u0142y.<\/p>
W sprawie Fable doszed\u0142 smaczek jeszcze ciekawszy. Kontrola eksportowa obj\u0119\u0142a klient\u00f3w spoza USA, a wraz z nimi obcokrajowc\u00f3w zatrudnionych w samym Anthropicu. Cz\u0119\u015b\u0107 ludzi, kt\u00f3rzy ten model wsp\u00f3\u0142tworzyli, z dnia na dzie\u0144 straci\u0142a do niego dost\u0119p – bo maj\u0105 niew\u0142a\u015bciwy paszport. In\u017cynier z Krakowa albo Lyonu rano pomaga budowa\u0107 system, a po po\u0142udniu nie mo\u017ce go ju\u017c uruchomi\u0107. Brzmi jak scenariusz z dystopijnego opowiadania. Wydarzy\u0142o si\u0119 w miniony weekend.<\/p>
Najlepsze jest to, \u017ce powodem by\u0142 rzekomy jailbreak, kt\u00f3rego sama firma nie uzna\u0142a za powa\u017cny – m\u00f3wi\u0142a o w\u0105skiej, niepotwierdzonej luce przedstawionej wy\u0142\u0105cznie ustnie, obecnej zreszt\u0105 w innych modelach na rynku. Innymi s\u0142owy: do zgaszenia \u015bwiate\u0142 na ca\u0142ym \u015bwiecie wystarczy\u0142 argument, kt\u00f3rego nikomu nie trzeba by\u0142o nawet uj\u0105\u0107 pisemnie.<\/p>
Fable zapewne wr\u00f3ci do sieci, gdy prawnicy si\u0119 dogadaj\u0105. Zostawi jednak pytanie, na kt\u00f3re Europa od dekad nie chce sobie szczerze odpowiedzie\u0107. Da si\u0119 regulowa\u0107 maszyny, kt\u00f3rych si\u0119 nie zbudowa\u0142o, i je\u017adzi\u0107 autami, kt\u00f3rych si\u0119 nie prowadzi – do czasu. Suwerenno\u015b\u0107, kt\u00f3rej si\u0119 nie buduje, jest na wynajem. A ka\u017cdy najem mo\u017cna wypowiedzie\u0107: w pi\u0105tek po po\u0142udniu, bez ostrze\u017cenia.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Da si\u0119 regulowa\u0107 maszyny, kt\u00f3rych si\u0119 nie zbudowa\u0142o, i je\u017adzi\u0107 autami, kt\u00f3rych si\u0119 nie prowadzi – do czasu. Suwerenno\u015b\u0107, kt\u00f3rej si\u0119 nie buduje, jest na wynajem. A ka\u017cdy najem mo\u017cna wypowiedzie\u0107.<\/p>\n","protected":false},"author":247,"featured_media":19000,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"rank_math_lock_modified_date":false,"footnotes":""},"categories":[761,754,780],"tags":[],"popular":[],"difficulty-level":[],"ppma_author":[614],"class_list":["post-18999","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-prawo_etyka","category-hai_premium","category-redakcja-poleca"],"acf":[],"authors":[{"term_id":614,"user_id":247,"is_guest":0,"slug":"prof-dr-hab-dariusz-jemielniak","display_name":"prof. dr hab. Dariusz Jemielniak","avatar_url":{"url":"https:\/\/haimagazine.com\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/maxresdefault-1-e1742292469999.jpg","url2x":"https:\/\/haimagazine.com\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/maxresdefault-1-e1742292469999.jpg"},"first_name":"Dariusz","last_name":"Jemielniak","user_url":"","job_title":"","description":"Profesor zarz\u0105dzania Akademii Leona Ko\u017ami\u0144skiego, gdzie kieruje katedr\u0105 MINDS (Management in Networked and Digital Societies). Pracuje te\u017c jako faculty associate w Berkman-Klein Center for Internet and Society na Harvardzie. Wiceprezes Polskiej Akademii Nauk. Cz\u0142onek Rady Programowej CampusAI."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18999","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/247"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18999"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18999\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19007,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18999\/revisions\/19007"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19000"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18999"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18999"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18999"},{"taxonomy":"popular","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/popular?post=18999"},{"taxonomy":"difficulty-level","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/difficulty-level?post=18999"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=18999"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}