<\/a> Osi\u0105gni\u0119to \u015bwi\u0119tego Graala fuzji: ignition, czyli zap\u0142on. Od tamtej pory zap\u0142on uda\u0142o si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107 wiele razy; w lutym 2024 roku z 2,2 MJ energii laser\u00f3w uzyskano ju\u017c 5,2 MJ z fuzji, a w 2025 roku pad\u0142 rekord 8,6 MJ z 2,08 MJ – ponad czterokrotny zysk wzgl\u0119dem energii dostarczonej do tarczy.<\/p>R\u00f3wnolegle prywatne firmy jak Commonwealth Fusion Systems buduj\u0105 kompaktowe tokamaki SPARC z nadprzewodz\u0105cymi magnesami nowej generacji. Chiny chwal\u0105 si\u0119 \u201esztucznym s\u0142o\u0144cem\u201d EAST, kt\u00f3re potrafi utrzyma\u0107 plazm\u0119 o temperaturze ponad 100 milion\u00f3w stopni przez blisko 18 minut. Wy\u015bcig trwa.<\/p>
A jednak jest w tym wszystkim co\u015b g\u0142\u0119boko ironicznego. Heron z Aleksandrii w I wieku naszej ery skonstruowa\u0142 eolipil\u0119 – obracaj\u0105c\u0105 si\u0119 kul\u0119 nap\u0119dzan\u0105 par\u0105 wodn\u0105. Niemal dwa tysi\u0105ce lat p\u00f3\u017aniej, gdy nauczymy si\u0119 ju\u017c okie\u0142zna\u0107 reakcje zachodz\u0105ce w j\u0105drze S\u0142o\u0144ca, nadal b\u0119dziemy polega\u0107 na zasadzie, kt\u00f3r\u0105 znali staro\u017cytni Grecy: para buch, ko\u0142a w ruch.<\/p>
Dlaczego? Termodynamika jest bezlitosna. Dzisiejsze elektrownie cieplne maj\u0105 swoje granice: najlepsze bloki w\u0119glowe dochodz\u0105 do ok. 45\u201347% sprawno\u015bci, a nawet najnowocze\u015bniejsze gazowe uk\u0142ady gazowo-parowe przekraczaj\u0105 nieco 60%. Urz\u0105dzenia termoelektryczne, zamieniaj\u0105ce ciep\u0142o bezpo\u015brednio na pr\u0105d dzi\u0119ki efektowi Seebecka, ledwo przekraczaj\u0105 kilka procent – \u015bwietnie sprawdzaj\u0105 si\u0119 w sondach kosmicznych, ale nie wy\u017cywi\u0105 metropolii. Owszem, wysokotemperaturowe ogniwa paliwowe typu SOFC mog\u0105 teoretycznie osi\u0105gn\u0105\u0107 60-70% sprawno\u015bci – ale wymagaj\u0105 drogich katalizator\u00f3w i ulegaj\u0105 degradacji w temperaturach przekraczaj\u0105cych 800\u00b0C. Turbina parowa, udoskonalana przez p\u00f3\u0142tora wieku, pozostaje nie do pobicia.<\/p>
Nie brakuje wizjoner\u00f3w pr\u00f3buj\u0105cych wyrwa\u0107 si\u0119 z tego zakl\u0119tego kr\u0119gu. Naukowcy eksperymentuj\u0105 z hybrydowymi systemami \u0142\u0105cz\u0105cymi ogniwa paliwowe z generatorami termoelektrycznymi, odzyskuj\u0105cymi ciep\u0142o odpadowe. Inne zespo\u0142y pracuj\u0105 nad bezpo\u015bredni\u0105 konwersj\u0105 energii j\u0105drowej na elektryczn\u0105 – ale to melodia bardzo odleg\u0142ej przysz\u0142o\u015bci. Na razie kr\u00f3luje H\u2082O.<\/p>
Jest w tym pewna melancholia. Wyobra\u017acie sobie \u015bwiat, w kt\u00f3rym energia p\u0142ynie bezpo\u015brednio z reakcji j\u0105drowych – bez po\u015brednictwa wrz\u0105cej wody, bez gigantycznych turbin, bez ch\u0142odni kominowych kszta\u0142tuj\u0105cych industrialny pejza\u017c. \u015awiat, gdzie miniaturowe reaktory wielko\u015bci plecaka zasilaj\u0105 pojazdy i domy, gdzie statek mi\u0119dzyplanetarny czerpie moc z kieszeniowego s\u0142o\u0144ca. Nauka fantastyczna obiecywa\u0142a nam tak\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 od dekad – od Asimova po wsp\u00f3\u0142czesne space opery.<\/p>
Paradoksalnie, najbli\u017cej tej wizji s\u0105 dzi\u015b… in\u017cynierowie rakietowi. W Princeton Plasma Physics Laboratory trwaj\u0105 prace nad Direct Fusion Drive: nap\u0119dem, kt\u00f3ry generuje ci\u0105g bezpo\u015brednio z fuzji deuteru i helu-3, omijaj\u0105c ca\u0142kowicie etap parowy. W kosmosie, gdzie masa jest wszystkim, para okazuje si\u0119 zb\u0119dnym balastem. Wed\u0142ug oblicze\u0144 m\u00f3g\u0142by dostarczy\u0107 sond\u0119 na Plutona w cztery lata zamiast dziewi\u0119ciu. Na tej koncepcji opiera si\u0119 tak\u017ce wizja statku kosmicznego Chrysalis, kt\u00f3ry mia\u0142y wys\u0142a\u0107 na Proxim\u0119 Centauri kilka tysi\u0119cy os\u00f3b w, bagatela, 400 lat.<\/p>
Na dzi\u015b, rzeczywisto\u015b\u0107 okazuje si\u0119 bardziej konserwatywna. Nawet najbardziej rewolucyjna technologia musi ostatecznie pogodzi\u0107 si\u0119 z tym, co sprawdzone. Fuzja j\u0105drowa – je\u015bli j\u0105 opanujemy – nie zast\u0105pi pary. Tylko dostarczy jej wi\u0119cej, taniej i czy\u015bciej.<\/p>
Mo\u017ce to w\u0142a\u015bnie jest prawdziwa lekcja na przysz\u0142o\u015b\u0107. Rewolucje technologiczne rzadko bywaj\u0105 totalne. Cz\u0119\u015bciej przypominaj\u0105 geologiczne nawarstwienia: nowe odk\u0142ada si\u0119 na starym, zaawansowane wyrasta z prymitywnego. Dwudziesty pierwszy wiek b\u0119dzie stuleciem fuzji. I nadal b\u0119dzie stuleciem pary.<\/p>
Heron z Aleksandrii by\u0142by dumny.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Jest rok 2045. W o\u015brodku fuzyjnym pod Marsyli\u0105, gdzie nast\u0119pca projektu ITER w\u0142a\u015bnie osi\u0105gn\u0105\u0142 stabiln\u0105 reakcj\u0119 termoj\u0105drow\u0105 w temperaturze stu milion\u00f3w stopni, in\u017cynier sprawdza parametry… kot\u0142a parowego. <\/p>\n","protected":false},"author":247,"featured_media":17261,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"rank_math_lock_modified_date":false,"footnotes":""},"categories":[759,754],"tags":[],"popular":[],"difficulty-level":[38],"ppma_author":[614],"class_list":["post-17260","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-edukacja","category-hai_premium","difficulty-level-medium"],"acf":[],"authors":[{"term_id":614,"user_id":247,"is_guest":0,"slug":"prof-dr-hab-dariusz-jemielniak","display_name":"prof. dr hab. Dariusz Jemielniak","avatar_url":{"url":"https:\/\/haimagazine.com\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/maxresdefault-1-e1742292469999.jpg","url2x":"https:\/\/haimagazine.com\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/maxresdefault-1-e1742292469999.jpg"},"first_name":"Dariusz","last_name":"Jemielniak","user_url":"","job_title":"","description":"Profesor zarz\u0105dzania Akademii Leona Ko\u017ami\u0144skiego, gdzie kieruje katedr\u0105 MINDS (Management in Networked and Digital Societies). Pracuje te\u017c jako faculty associate w Berkman-Klein Center for Internet and Society na Harvardzie. Wiceprezes Polskiej Akademii Nauk. Cz\u0142onek Rady Programowej CampusAI."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17260","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/247"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17260"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17260\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17348,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17260\/revisions\/17348"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/17261"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17260"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17260"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17260"},{"taxonomy":"popular","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/popular?post=17260"},{"taxonomy":"difficulty-level","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/difficulty-level?post=17260"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=17260"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}