{"id":16806,"date":"2025-12-23T12:22:43","date_gmt":"2025-12-23T11:22:43","guid":{"rendered":"https:\/\/haimagazine.com\/?p=16806"},"modified":"2025-12-29T09:21:01","modified_gmt":"2025-12-29T08:21:01","slug":"samotnosc-w-czasach-ai","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/ai_lifestyle\/samotnosc-w-czasach-ai\/","title":{"rendered":"Samotno\u015b\u0107 w czasach AI"},"content":{"rendered":"

\u201eNa pustyni jest si\u0119 troch\u0119 samotnym. \u2013 R\u00f3wnie samotnym jest si\u0119 w\u015br\u00f3d ludzi.\u201d<\/em>
Antoine de Saint-Exup\u00e9ry, Ma\u0142y Ksi\u0105\u017c\u0119<\/em><\/p>

Mniej wi\u0119cej w latach 90 XX wieku, w Japonii zosta\u0142o zauwa\u017cone nowe zjawisko nazwane hikikomori, co mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 jako \u201ewej\u015bcie do \u015brodka i niewychodzenie na zewn\u0105trz\u201d (\u5f15\u304d\u3053\u3082\u308a). Cho\u0107 w\u00f3wczas technologia by\u0142a jedynie t\u0142em, dzi\u015b pe\u0142ni kluczow\u0105 rol\u0119 w podobnych zjawiskach. A obecne formy izolacji – od uzale\u017cnienia od medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych po sp\u0119dzanie czasu w wirtualnej rzeczywisto\u015bci – zyska\u0142y globalny charakter.<\/p>

Samotno\u015b\u0107 coraz rzadziej jest dzi\u015b wy\u0142\u0105cznie kwesti\u0105 fizycznego braku ludzi wok\u00f3\u0142. Coraz cz\u0119\u015bciej pojawia si\u0119 natomiast w \u015brodku g\u0119stych sieci po\u0142\u0105cze\u0144, aplikacji i platform, kt\u00f3re obiecuj\u0105 sta\u0142y kontakt, a jednocze\u015bnie stopniowo zmieniaj\u0105 spos\u00f3b budowania relacji. Tworzy si\u0119 napi\u0119cie mi\u0119dzy obietnic\u0105 po\u0142\u0105czenia a do\u015bwiadczeniem izolacji, co staje si\u0119 jednym z kluczowych wyzwa\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnych spo\u0142ecze\u0144stw. Z jednej strony mamy dane pokazuj\u0105ce skal\u0119 samotno\u015bci jako problemu zdrowia publicznego, z drugiej \u2013 coraz wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 algorytm\u00f3w i system\u00f3w opartych na sztucznej inteligencji, kt\u00f3re \u2013 pod p\u0142aszczykiem zaradzenia samotno\u015bci \u2013 wchodz\u0105 w najbardziej wra\u017cliwe obszary ludzkiego \u017cycia: relacje, intymno\u015b\u0107 i wsparcie emocjonalne. W tym kontek\u015bcie pojawia si\u0119 pytanie o granice technologii \u2013 o to, gdzie mo\u017ce realnie pom\u00f3c, a gdzie zaczyna pog\u0142\u0119bia\u0107 problem, kt\u00f3ry mia\u0142a \u0142agodzi\u0107.<\/p>

Samotno\u015b\u0107<\/h4>

Samotno\u015b\u0107 to z\u0142o\u017cony i subiektywny stan emocjonalny, kt\u00f3ry mo\u017cemy odczuwa\u0107 z powodu braku bliskiej relacji, fizycznego braku ludzi wok\u00f3\u0142 nas czy izolacji spo\u0142ecznej. D\u0142ugotrwa\u0142e do\u015bwiadczanie samotno\u015bci mo\u017ce prowadzi\u0107 do problem\u00f3w zdrowotnych, l\u0119k\u00f3w i depresji, utraty ch\u0119ci i sensu \u017cycia. Czasami samotno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 te\u017c \u015bwiadomym wyborem, chocia\u017c wtedy chyba nale\u017ca\u0142oby powiedzie\u0107 o wyborze bycia samemu, a niekoniecznie o braku relacji z innymi osobami. Wydaje si\u0119, \u017ce samotno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 jedn\u0105 z chor\u00f3b cywilizacyjnych, dr\u0119cz\u0105cych wsp\u00f3\u0142czesne spo\u0142ecze\u0144stwa. Szczeg\u00f3lnie widoczne by\u0142o to w czasie pandemii Covid-19 i wymuszonej izolacji. Wed\u0142ug danych WHO, jedna na sze\u015b\u0107 os\u00f3b na \u015bwiecie do\u015bwiadcza samotno\u015bci, co w latach 2014-2019 doprowadzi\u0142o do ok. 870 000 zgon\u00f3w rocznie. Poczucie samotno\u015bci ma podobny wp\u0142yw na zdrowie, co wypalanie 15 papieros\u00f3w dziennie. W wielu krajach najwy\u017csze wska\u017aniki samotno\u015bci notuje si\u0119 dzi\u015b w\u015br\u00f3d nastolatk\u00f3w i m\u0142odych doros\u0142ych, cho\u0107 problem wci\u0105\u017c silnie dotyka tak\u017ce osoby starsze.<\/p>

Wed\u0142ug raportu Fundacji MindGenic \u201eNigdy Wi\u0119cej Samotno\u015bci\u201d, 60% os\u00f3b urodzonych po 1995 r. (Gen Z) cz\u0119sto odczuwa samotno\u015b\u0107 (w \u015brednich i du\u017cych miastach do 200 tys. wska\u017anik ten wynosi 80%). Ok 43% ankietowanych os\u00f3b przyznaje si\u0119 od cz\u0119stego poczucia samotno\u015bci w szkole lub na uczelni. Ponad 56 proc. respondent\u00f3w o\u015bwiadcza, \u017ce odczuwa cz\u0119sto lub bardzo cz\u0119sto samotno\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c w domu. 33% \u201eZetek\u201d ma problem z tym, \u017ceby znale\u017a\u0107 kogo\u015b, z kim mo\u017ce porozmawia\u0107.<\/p>

Wed\u0142ug Instytutu Pokolenia m\u0142odzi doro\u015bli (25\u201334 lata) nale\u017c\u0105 do grup najcz\u0119\u015bciej do\u015bwiadczaj\u0105cych samotno\u015bci, podczas gdy osoby powy\u017cej 50-go roku \u017cycia deklaruj\u0105 j\u0105 rzadziej. W przypadku os\u00f3b w wieku 80+ ponad 400 tys. zmaga si\u0119 z osamotnieniem. 60% tej grupy to wdowy i wdowcy, 58% mieszka samotnie, a 12% z nich w og\u00f3le nie wychodzi z domu (raport \u201eSamotno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d os\u00f3b 80+\u201d Stowarzyszenia mali bracia Ubogich).<\/p>

Jak du\u017cy jest to problem wiedz\u0105 chocia\u017cby pracownicy infolinii, kt\u00f3rzy zw\u0142aszcza w okresach \u015bwi\u0105tecznych odbieraj\u0105 telefony od ludzi, kt\u00f3rzy dzwoni\u0105 tylko po to, \u017ceby cho\u0107 przez chwil\u0119 m\u00f3c z kim\u015b porozmawia\u0107.<\/p>

Zauwa\u017cy\u0107 przy tym trzeba, \u017ce pandemia COVID-19 wzmocni\u0142a, ale nie stworzy\u0142a tej epidemii samotno\u015bci. Wzrost samotno\u015bci rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 oko\u0142o 2012 r., mocno koreluj\u0105c z masowym wzrostem u\u017cywania smartfon\u00f3w i medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych. W badaniach og\u00f3lno\u015bwiatowych prawie dwukrotnie wi\u0119cej nastolatk\u00f3w raportowa\u0142o wysok\u0105 samotno\u015b\u0107 w 2018 r. w por\u00f3wnaniu z rokiem 2012.<\/p>

Badanie z 2018 r. (Hunt i wsp\u00f3\u0142pracownicy) pokaza\u0142o, \u017ce ograniczenie medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych do 30 minut dziennie prowadzi po trzech tygodniach do znacz\u0105cej redukcji samotno\u015bci i depresji w por\u00f3wnaniu z grup\u0105 kontroln\u0105. Ustalenia naukowc\u00f3w zwi\u0105zanych z MIT Sloan, Tel Aviv University i Bocconi University, oparte na wprowadzeniu Facebooka na ameryka\u0144skie kampusy pokaza\u0142y, \u017ce pojawienie si\u0119 tej platformy wi\u0105za\u0142o si\u0119 z pogorszeniem zdrowia psychicznego student\u00f3w i szacunkowo ok. 7-procentowym wzrostem cz\u0119sto\u015bci ci\u0119\u017ckiej depresji oraz cz\u0119stszym korzystaniem z us\u0142ug psychiatrycznych. Autorzy podkre\u015blaj\u0105, \u017ce ich analizy dotycz\u0105 zdrowia psychicznego, a nie bezpo\u015brednio liczby relacji offline, ale kierunek efektu jest jednoznacznie niepokoj\u0105cy. Algorytmy tworz\u0105 \u201eba\u0144ki filtruj\u0105ce\u201d, w kt\u00f3rych spotykamy tylko podobnych do siebie, co prowadzi do polaryzacji i zaniku umiej\u0119tno\u015bci dialogu z inno\u015bci\u0105.<\/p>

Mamy tu swoiste b\u0142\u0119dne ko\u0142o – samotno\u015b\u0107 prowadzi do problematycznego u\u017cycia medi\u00f3w, a problematyczne u\u017cycie medi\u00f3w prowadzi do samotno\u015bci.<\/p>

Oczywi\u015bcie s\u0105 tak\u017ce inne przyczyny gwa\u0142townego wzrostu samotno\u015bci m.in: zmiana stylu \u017cycia, awans spo\u0142eczny kobiet, rozpad wi\u0119zi rodzinnych, zanik mi\u0142o\u015bci romantycznej, urbanizacja bez wsp\u00f3lnotowo\u015bci (anonimizacja \u017cycia w wielkich miastach), a nawet praca zdalna.<\/p>

AI jako remedium?<\/h4>

\u201eSamotno\u015b\u0107 nie jest brakiem ludzi wok\u00f3\u0142 nas, ale niemo\u017cno\u015bci\u0105 komunikowania tego, co wydaje si\u0119 nam wa\u017cne.\u201d <\/em>
Carl Gustav Jung<\/p>

W tym wszystkim, wraz z rewolucj\u0105 GenAI, pojawi\u0142y si\u0119 narz\u0119dzia oparte o sztuczn\u0105 inteligencj\u0119, kt\u00f3re w spos\u00f3b celowy (dedykowany) wspieraj\u0105 walk\u0119 z samotno\u015bci\u0105 i zaburzeniami psychicznymi. Stworzono r\u00f3wnie\u017c r\u00f3\u017cnego rodzaju nieregulowane chatboty komercyjne, kt\u00f3rych dzia\u0142anie jest o wiele bardziej kontrowersyjne. Sztuczna inteligencja, od ChatGPT poprzez cyfrowych towarzyszy, po roboty towarzysz\u0105ce, wkracza w pustk\u0119 wywo\u0142an\u0105 epidemi\u0105 samotno\u015bci, obiecuj\u0105c przynie\u015b\u0107 ulg\u0119 milionom ludzi. <\/p>

Tylko czy technologia, kt\u00f3ra sama przyczynia si\u0119 do pog\u0142\u0119bienia tej epidemii, mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 lekarstwem?<\/p>

Jej rola jest ambiwalentna: z jednej strony algorytmy medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych fragmentaryzuj\u0105 uwag\u0119 i pog\u0142\u0119biaj\u0105 izolacj\u0119, z drugiej – nowe formy AI, jak cyfrowi towarzysze czy terapeuci konwersacyjni oferuj\u0105 namiastk\u0119 blisko\u015bci tym, kt\u00f3rzy jej desperacko poszukuj\u0105.<\/p>

Wsp\u00f3\u0142czesne badania wskazuj\u0105 na paradoks: mimo, \u017ce technologie komunikacyjne umo\u017cliwiaj\u0105 \u0142atwiejszy kontakt mi\u0119dzy lud\u017ami na ca\u0142ym \u015bwiecie, poziom odczuwanej samotno\u015bci wzrasta. AI odgrywa kluczow\u0105 rol\u0119 w tej dynamice poprzez personalizacj\u0119 do\u015bwiadcze\u0144 u\u017cytkownik\u00f3w i tworzenie algorytmicznych baniek informacyjnych.\u00a0 Algorytmy te cz\u0119sto promuj\u0105 tre\u015bci wzmacniaj\u0105ce istniej\u0105ce przekonania u\u017cytkownik\u00f3w, zamiast zach\u0119ca\u0107 do otwarto\u015bci i r\u00f3\u017cnorodno\u015bci pogl\u0105d\u00f3w. To mo\u017ce prowadzi\u0107 do izolacji intelektualnej oraz emocjonalnej – zamkni\u0119cia si\u0119 we w\u0142asnym \u015bwiecie przekona\u0144 bez realnego dialogu z innymi.<\/p>

AI zdolna do uczenia si\u0119 na podstawie danych u\u017cytkownika mo\u017ce wp\u0142ywa\u0107 na postrzeganie w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci przez jednostk\u0119 poprzez nieustanne odbijanie jej preferencji i zachowa\u0144. Automatyzacja my\u015blenia i wyboru mo\u017ce alienowa\u0107 jednostk\u0119 podw\u00f3jnie: od w\u0142asnych proces\u00f3w poznawczych oraz od rzeczywistego kontaktu mi\u0119dzyludzkiego. Z drugiej strony mamy specjalistyczne chatboty terapeutyczne, kt\u00f3re wspieraj\u0105 leczenie depresji czy roboty towarzysz\u0105ce pozwalaj\u0105ce na niwelowane odczuwania samotno\u015bci przez osoby starsze zamieszka\u0142e w domach opieki.<\/p>

Algorytmy mi\u0142o\u015bci: jak Tinder i AI zabi\u0142y romantyzm<\/h4>

\u201eCz\u0142owiek stworzony jest do \u0142\u0105czenia si\u0119 w pary. Od\u0142\u0105czenie \u2013 przez samotno\u015b\u0107 lub izolacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 \u2013 mo\u017ce mie\u0107 niszczycielski wp\u0142yw\u201d<\/em>
WHO Commission on Social Connection (2025)<\/p>

Zygmunt Bauman w \u201eRazem osobno\u201d przewidzia\u0142, \u017ce relacje stan\u0105 si\u0119 kolejnym towarem konsumpcyjnym. Nie przewidzia\u0142 jednak skali, w jakiej algorytmy przyspiesz\u0105 ten proces. Aplikacje takie jak Tinder, Bumble czy Hinge sta\u0142y si\u0119 cyfrowymi swatami, obiecuj\u0105cymi dopasowanie \u201eidealnej drugiej po\u0142\u00f3wki\u201d za pomoc\u0105 danych i preferencji. Ta algorytmizacja mi\u0142o\u015bci niesie jednak sprzeczno\u015b\u0107 mi\u0119dzy randkowym algorytmem a romantycznym idea\u0142em mi\u0142o\u015bci. Tradycyjnie mi\u0142o\u015b\u0107 romantyczna kojarzy\u0142a si\u0119 z przypadkiem, stopniowym poznawaniem drugiego cz\u0142owieka, cz\u0119sto w konkretnym kontek\u015bcie spo\u0142ecznym (praca, studia, znajomi). Aplikacje randkowe z kolei przypominaj\u0105 katalog potencjalnych partner\u00f3w – u\u017cytkownik przegl\u0105da profile jak oferty, podejmuj\u0105c decyzje w kilka sekund na podstawie zdj\u0119cia czy kr\u00f3tkiego opisu. Taki \u201eefekt katalogu\u201d mo\u017ce prowadzi\u0107 do uprzedmiotowienia relacji: ludzie staj\u0105 si\u0119 wymiennymi pozycjami w bazie danych, a drobne wady wystarcz\u0105, by ich \u201eprzesun\u0105\u0107 w lewo\u201d. Ka\u017cdy kolejny ogl\u0105dany profil zwi\u0119ksza sk\u0142onno\u015b\u0107 do odrzucenia o 27%.<\/p>

Wiele os\u00f3b przyznaje, \u017ce czuje si\u0119 na rynku randkowym jak produkt na targu, kt\u00f3ry musi si\u0119 sprzeda\u0107 – dbaj\u0105 obsesyjnie o wizerunek, konkuruj\u0105 o uwag\u0119 w aplikacji. Nadmiar wyboru rodzi kolejny problem opisany przez psycholog\u00f3w jako paradoks wyboru. Kiedy opcji jest zbyt wiele, trudniej podj\u0105\u0107 decyzj\u0119 i doceni\u0107 wybran\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107. Na Tinderze przek\u0142ada si\u0119 to na ci\u0105g\u0142e poczucie, \u017ce za rogiem czeka kto\u015b jeszcze lepszy, wi\u0119c po co anga\u017cowa\u0107 si\u0119 tu i teraz? U\u017cytkownicy odk\u0142adaj\u0105 tworzenie g\u0142\u0119bszej relacji, bo \u201ezawsze mo\u017cna wr\u00f3ci\u0107 do aplikacji\u201d, by poszuka\u0107 kolejnych kandydat\u00f3w. Ta iluzja obfito\u015bci potencjalnych partner\u00f3w paradoksalnie utrudnia znalezienie kogokolwiek na sta\u0142e. Psycholodzy nazywaj\u0105 to \u201eefektem Tindera\u201d: zamiast ekscytacji poznawaniem ludzi pojawia si\u0119 emocjonalne wypalenie i przesyt.<\/p>

Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce aplikacje randkowe s\u0105 celowo projektowane tak, by wci\u0105ga\u0107 u\u017cytkownika niczym gra. Mechanizm \u201eswipe\u2019owania\u201d (przesuwania w prawo\/lewo) dostarcza szybkiej dawki satysfakcji: dopasowanie skutkuje powiadomieniem i zastrzykiem dopaminy, co zach\u0119ca do dalszego przegl\u0105dania profili. To szybkie, proste i niestety uzale\u017cniaj\u0105ce. Projektanci czerpi\u0105 tu z grywalizacji: odznaki, liczniki polubie\u0144, streaki (serie dni z rz\u0119du w kontakcie) – wszystko to utrzymuje uwag\u0119 w aplikacji. Jednak prostota i natychmiastowo\u015b\u0107 maj\u0105 swoj\u0105 cen\u0119: badania wykaza\u0142y, \u017ce nadmierne korzystanie z Tindera prowadzi do znu\u017cenia i zniech\u0119cenia relacjami. Ludzie czuj\u0105 si\u0119 \u201ewypaleni\u201democjonalnie, zanim jeszcze zd\u0105\u017c\u0105 kogokolwiek naprawd\u0119 pozna\u0107.<\/p>

Sherry Turkle w \u201eSamotni razem\u201d opisuje, jak technologia zmienia sam\u0105 natur\u0119 intymno\u015bci. M\u0142odzi ludzie preferuj\u0105 pisanie (lub nagrywanie) wiadomo\u015bci od rozm\u00f3w telefonicznych, emoji od wyra\u017cania uczu\u0107, sexting od fizycznej blisko\u015bci. To znacz\u0105ca zmiana rodzaju relacji; powstaje nowy typ wi\u0119zi, kt\u00f3ry Turkle nazywa \u201eintymno\u015bci\u0105 bez ryzyka\u201d.<\/p>

Jednym ze wsp\u00f3\u0142czesnych l\u0119k\u00f3w jest l\u0119k przed wyborem, kt\u00f3ry zamyka inne mo\u017cliwo\u015bci. Chatbot nigdy nie wymaga definitywnego wyboru – mo\u017cna go wy\u0142\u0105czy\u0107, zresetowa\u0107, zmieni\u0107 parametry. To relacja bez ryzyka, ale te\u017c bez znaczenia. Paradoks AI polega na tym, \u017ce oferuje komunikacj\u0119 bez komunikowania si\u0119 – wymian\u0119 s\u0142\u00f3w bez wymiany znacze\u0144. To \u201ezwi\u0105zki na \u017c\u0105danie\u201d oferuj\u0105ce wygod\u0119 bez konsekwencji. Chatbot nas nie potrzebuje \u2013 symuluje potrzeb\u0119 dla naszej satysfakcji.<\/p>

Cyfrowi towarzysze<\/h4>

\u201eSzukamy zwi\u0105zk\u00f3w 'kieszeni’, kt\u00f3re mo\u017cemy wyci\u0105gn\u0105\u0107 gdy potrzebujemy, a schowa\u0107 gdy przeszkadzaj\u0105\u201d <\/em>
Zygmunt Bauman<\/p>

Tzw. AI companions to r\u00f3\u017cnego rodzaju aplikacje i chatboty, kt\u00f3re umo\u017cliwiaj\u0105 prowadzenie konwersacji. Kluczowym czynnikiem ich skuteczno\u015bci jest poczucie bycia wys\u0142uchanym, wra\u017cenie, \u017ce kto\u015b (lub co\u015b) naprawd\u0119 nas rozumie, co odpowiada za redukcj\u0119 poczucia samotno\u015bci. Badanie zespo\u0142u Juliana De Freitasa z Harvard Business School (2024) wykaza\u0142o, \u017ce AI companions skutecznie redukuj\u0105 samotno\u015b\u0107 na poziomie por\u00f3wnywalnym jedynie z interakcj\u0105 z drugim cz\u0142owiekiem. Co wi\u0119cej, efekt ten utrzymuje si\u0119 w czasie – siedmiodniowa interakcja z chatbotem konsekwentnie obni\u017ca\u0142a poziom samotno\u015bci uczestnik\u00f3w.<\/p>

W badaniu Sch\u00e4fer, L. M., Krause, T., & K\u00f6hler, z 2024 r., w\u015br\u00f3d 527 uczestnik\u00f3w, 86% zg\u0142asza\u0142o samotno\u015b\u0107, 69% l\u0119k, a 59% depresj\u0119. Kluczowe motywacje korzystania z AI obejmowa\u0142y unikanie wstydu (36%) i obaw o wygl\u0105d podczas konsultacji twarz\u0105 w twarz (35%), podczas gdy oczekiwania koncentrowa\u0142y si\u0119 na wsparciu emocjonalnym (35%) i mo\u017cliwo\u015bci wyra\u017cenia uczu\u0107 (32%).<\/p>

Aplikacje AI companions w liczbach to m.in:<\/p>