Diella by\u0142a ju\u017c znana obywatelom Albanii jako wirtualna asystentka na platformie e-Albania. Odpowiada\u0142a na pytania o dokumenty, terminy i formularze \u2013 cierpliwie, bez emocji i bez przerw na kaw\u0119. Sta\u0142a si\u0119 symbolem cyfrowej modernizacji administracji.<\/p>
11 wrze\u015bnia 2025 roku premier Edi Rama og\u0142osi\u0142, \u017ce Diella, obejmie stanowisko Ministra Stanu ds. Sztucznej Inteligencji. Jego decyzja by\u0142a o tyle bezprecedensowa, \u017ce po raz pierwszy w historii system sztucznej inteligencji zyska\u0142 rang\u0119 cz\u0142onka rz\u0105du.\u00a0 Sztuczna inteligencja mia\u0142a by\u0107 symbolem uczciwo\u015bci, kt\u00f3rej brakowa\u0142o politykom. Premier Rama przekonywa\u0142, \u017ce Diella po\u0142o\u017cy kres \u0142ap\u00f3wkom i nieformalnym uk\u0142adom w przetargach publicznych.\u00a0<\/p>
Dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej prezydent Bajram Begaj podpisa\u0142 jednak dekret, kt\u00f3ry nie przyzna\u0142 Dielli \u017cadnych realnych kompetencji. Ca\u0142a w\u0142adza i odpowiedzialno\u015b\u0107 pozosta\u0142y w r\u0119kach premiera. Algorytm mia\u0142 wi\u0119c tytu\u0142, ale nie teczk\u0119 z uprawnieniami.<\/p>
Warto tu doda\u0107, \u017ce miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej premier Albanii og\u0142osi\u0142, \u017ce Diella jest „w ci\u0105\u017cy” – jej „dzie\u0107mi” ma by\u0107 83 asystent\u00f3w AI, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 uczestniczy\u0107 w posiedzeniach parlamentu. Maj\u0105 obserwowa\u0107 przebieg obrad i doradza\u0107 pos\u0142om, jak powinni reagowa\u0107 na konkretne projekty ustaw. Sama za\u015b Diella podczas jednego ze swoich wyst\u0105pie\u0144 powiedzia\u0142a, \u017ce jej „dzieci” nie maj\u0105 zadania zast\u0105pi\u0107 urz\u0119dnik\u00f3w, lecz „wzmocni\u0107 ich zdolno\u015b\u0107 do s\u0142u\u017cby” i pomaga\u0107 w powtarzalnych zadaniach.<\/p>
To pokazuje, jak rola AI ewoluuje we „w\u0142adzach” Albanii – ju\u017c nie m\u00f3wimy o dzia\u0142aniu, tylko o doradzaniu na podstawie zebranych danych. <\/p>
Problemem z punktu widzenia prawnego jest to, \u017ce Diella nie sk\u0142ada przysi\u0119gi, nie odpowiada przed parlamentem i nie mo\u017ce by\u0107 poci\u0105gni\u0119ta do odpowiedzialno\u015bci. Omija w ten spos\u00f3b podstawowe mechanizmy nadzoru instytucjonalnego. W demokracji minister musi mie\u0107 imi\u0119, nazwisko i twarz, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna zobaczy\u0107 \u2013 zw\u0142aszcza wtedy, gdy sprawy id\u0105 \u017ale. Oddanie tej roli algorytmowi nie jest odwa\u017cnym eksperymentem, lecz aktem politycznej nieodpowiedzialno\u015bci.<\/p>
Eksperci maj\u0105 na to nazw\u0119: rz\u0105dzenie algorytmiczne (algorithmic governance<\/em>). Cho\u0107 termin brzmi nowocze\u015bnie, w praktyce za t\u0105 koncepcj\u0105 mog\u0105 kry\u0107 si\u0119 dobrze znane z historii patologie. Pierwsz\u0105 z nich jest powielanie uprzedze\u0144 (algorithmic bias<\/em>). To nie tworzenie nowych stereotyp\u00f3w, lecz cyfrowe wzmacnianie tych, kt\u00f3re funkcjonuj\u0105 w spo\u0142ecze\u0144stwie od dawna. Algorytmy ucz\u0105 si\u0119 na historycznych danych, odtwarzaj\u0105 i utrwalaj\u0105 istniej\u0105ce uprzedzenia: rasowe, p\u0142ciowe czy ekonomiczne. Te z kolei przybieraj\u0105 form\u0119 rzekomo bezstronnych decyzji. <\/p> Drugim zjawiskiem jest korupcja algorytmiczna. To wsp\u00f3\u0142czesna forma nadu\u017cy\u0107, w kt\u00f3rej \u017ar\u00f3d\u0142em stronniczo\u015bci staj\u0105 si\u0119 dane i spos\u00f3b projektowania algorytmu. Wystarczy zmiana kilku parametr\u00f3w lub kryteri\u00f3w, by system \u201eobiektywnie\u201d wskaza\u0142 preferowany wynik. Na ekranie wszystko wygl\u0105da poprawnie, proces wydaje si\u0119 przejrzysty, a jednak rezultat zosta\u0142 zaplanowany wcze\u015bniej. To korupcja w nowym wydaniu. I w\u0142a\u015bnie dlatego kwestia nadzoru nad systemami sztucznej inteligencji staje si\u0119 kluczowa. <\/p> W teorii zasad\u0119 takiego nadzoru definiuje ju\u017c unijny AI Act, kt\u00f3ry wszed\u0142 w \u017cycie w 2024 roku. Zgodnie z nim systemy sztucznej inteligencji wykorzystywane przez w\u0142adze publiczne musz\u0105 dzia\u0142a\u0107 pod realnym nadzorem cz\u0142owieka. <\/p> Cho\u0107 zam\u00f3wienia publiczne nie zosta\u0142y wymienione wprost jako obszar wysokiego ryzyka, ich znaczenie dla przejrzysto\u015bci \u017cycia publicznego sprawia, \u017ce podlegaj\u0105 tej samej logice.<\/p> Systemy u\u017cywane do oceny ofert, przydzielania kontrakt\u00f3w czy weryfikacji wykonawc\u00f3w bezpo\u015brednio wp\u0142ywaj\u0105 na gospodarowanie \u015brodkami publicznymi i r\u00f3wno\u015b\u0107 podmiot\u00f3w gospodarczych \u2013 a to obszary, kt\u00f3re w \u015bwietle unijnego prawa uznaje si\u0119 za szczeg\u00f3lnie wra\u017cliwe na b\u0142\u0119dy, nadu\u017cycia i dyskryminacj\u0119.<\/p> Dla Albanii, kt\u00f3ra aspiruje do cz\u0142onkostwa w Unii Europejskiej, AI Act stanowi nie tylko punkt odniesienia, ale i polityczny drogowskaz. Kraj ten zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 do stopniowego wdra\u017cania europejskich standard\u00f3w w zakresie przejrzysto\u015bci, ochrony danych i odpowiedzialnego stosowania sztucznej inteligencji. AI Act okre\u015bla\u00a0wi\u0119c jasno: \u017cadna decyzja wp\u0142ywaj\u0105ca na prawa lub finanse obywateli nie powinna zapada\u0107 w pe\u0142ni automatycznie. Tyle teoria.<\/p> Praktyka wygl\u0105da inaczej.<\/p> Odpowiedzialno\u015b\u0107 za funkcjonowanie Dielli formalnie spoczywa na premierze, zgodnie z artyku\u0142em 2 dekretu prezydenckiego z 12 wrze\u015bnia 2025 roku. W rzeczywisto\u015bci jednak to algorytm analizuje oferty, weryfikuje dokumenty i przygotowuje rekomendacje, kt\u00f3re kszta\u0142tuj\u0105 ostateczne decyzje. Cz\u0142owiek nadzoruje system, ale nie widzi, jak dok\u0142adnie dzia\u0142a jego mechanizm. A gdy kod i dane treningowe pozostaj\u0105 niejawne, nawet najlepiej opisana odpowiedzialno\u015b\u0107 staje si\u0119 teoretyczna. <\/p> Nie znaczy to jednak, \u017ce AI powinna by\u0107 ca\u0142kiem trzymana z dala od w\u0142adzy. W Brazylii to w\u0142a\u015bnie systemy analityczne ujawni\u0142y setki podejrzanych kontrakt\u00f3w. W Europie projekt Digiwhist pomaga wykrywa\u0107 nadu\u017cycia w przetargach. Ale warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to, \u017ce w tych przypadkach AI pe\u0142ni\u0142a rol\u0119 detektywa, a nie ministra.<\/p> <\/p> W demokracji technologia mo\u017ce zatem wspiera\u0107 procesy decyzyjne, ale nie mo\u017ce przejmowa\u0107 w\u0142adzy. Odpowiedzialno\u015b\u0107 za decyzje \u2013 polityczne, administracyjne czy spo\u0142eczne \u2013 zawsze musi pozosta\u0107 po stronie cz\u0142owieka.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Czy je\u015bli algorytm z\u0142o\u017cy Ci obietnic\u0119 dzia\u0142ania w spos\u00f3b przejrzysty, zgodny z prawem i pozbawiony uprzedze\u0144, to w ni\u0105 uwierzysz? Albania w\u0142a\u015bnie przekona\u0142a si\u0119, \u017ce minister bez twarzy nie rozwi\u0105\u017ce problemu korupcji.<\/p>\n","protected":false},"author":452,"featured_media":16337,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"rank_math_lock_modified_date":false,"footnotes":""},"categories":[761],"tags":[],"popular":[],"difficulty-level":[],"ppma_author":[843],"class_list":["post-16336","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-prawo_etyka"],"acf":[],"authors":[{"term_id":843,"user_id":452,"is_guest":0,"slug":"ewa-siciak","display_name":"Ewa Siciak","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/ebee7b40b99f8697a441e9c4e843181f1ee192815264acf918eb0ef697dfbe3e?s=96&d=mm&r=g","first_name":"Ewa","last_name":"Siciak","user_url":"","job_title":"","description":"Administratywistka i entuzjastka prostych rozwi\u0105za\u0144 AI dla ma\u0142ych firm. Bada i testuje technologie, kt\u00f3re realnie odci\u0105\u017caj\u0105 przedsi\u0119biorc\u00f3w."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16336","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/452"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16336"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16336\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16345,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16336\/revisions\/16345"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/16337"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16336"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16336"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16336"},{"taxonomy":"popular","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/popular?post=16336"},{"taxonomy":"difficulty-level","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/difficulty-level?post=16336"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=16336"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Nowa technologia, stare schematy<\/strong><\/h4>
Mi\u0119dzy przepisem a rzeczywisto\u015bci\u0105 <\/strong><\/h4>