„Kiedy\u015b my\u015bleli\u015bmy, \u017ce ludzie s\u0105 g\u0142upi, bo nie maj\u0105 dost\u0119pu do informacji. Potem nadszed\u0142 internet i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ludzie s\u0105 g\u0142upi, mimo \u017ce maj\u0105 nieograniczony dost\u0119p do wiedzy.\u201d Ten anonimowy cytat pochodzi prawdopodobnie z pocz\u0105tk\u00f3w wieku, gdy obserwowali\u015bmy gwa\u0142towny rozw\u00f3j internetu i zwi\u0105zany z nim dost\u0119p do wiedzy i informacji na niespotykan\u0105 wcze\u015bniej skal\u0119. Zamiast mozolnie przedziera\u0107 si\u0119 przez strony encyklopedii wystarczy\u0142o wpisa\u0107 zapytanie w wyszukiwark\u0119. Zamiast czeka\u0107 na program w TV, mogli\u015bmy sami wyszukiwa\u0107 interesuj\u0105ce nas informacje.<\/p>
A teraz posun\u0119li\u015bmy si\u0119 jeszcze dalej. ChatGPT czy Gemini potrafi\u0105 w kilka sekund wygenerowa\u0107 elaborat na dowolny temat. Wystarczy wpisa\u0107 pytanie, aby dosta\u0107 odpowied\u017a z ka\u017cdej dziedziny, na ka\u017cdy temat. Czy taki nieograniczony dost\u0119p do informacji faktycznie czyni nas m\u0105drzejszymi? Czy mo\u017ce pozbawia nas umiej\u0119tno\u015bci samodzielnego i krytycznego my\u015blenia?<\/p>
Staro\u017cytni Grecy wprowadzili kluczowe rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi formami wiedzy. Platon w dialogu „Teajtet” wyr\u00f3\u017cnia\u0142 episteme (wiedz\u0119 pewn\u0105, naukow\u0105) od doxa (opinii, przekona\u0144). Arystoteles doda\u0142 do tego phronesis – m\u0105dro\u015b\u0107 praktyczn\u0105, zdolno\u015b\u0107 do podejmowania w\u0142a\u015bciwych decyzji w konkretnych sytuacjach.<\/p>
Episteme \u2013 wiedza czysta, obiektywna, matematyczna, algorytmiczna, w kt\u00f3rej mistrzostwo osi\u0105ga AI, i phronesis – m\u0105dro\u015b\u0107 \u017cyciowa, g\u0142\u0119boka, ludzka, niedost\u0119pna maszynom.<\/p>
AI doskonale operuj\u0105 w domenie episteme. Gromadz\u0105 fakty, przetwarzaj\u0105 dane, generuj\u0105 odpowiedzi. Ale phronesis pozostaje domen\u0105 ludzk\u0105 – jest sztuk\u0105 podejmowania w\u0142a\u015bciwych decyzji w z\u0142o\u017conych sytuacjach \u017cyciowych. Jest oparta tak\u017ce na intuicji, do\u015bwiadczeniu, emocjach.<\/p>
W 2011 r. Martin Hilbert i Priscila L\u00f3pez opublikowali w Science badanie, z kt\u00f3rego wynika, \u017ce ilo\u015b\u0107 informacji przetwarzanych przez cz\u0142owieka wzros\u0142a dramatycznie – z 2.6 eksabajt\u00f3w w 1986 do 295 eksabajt\u00f3w w 2007 roku (1 eksabajt = 1 trylion bajt\u00f3w). Tak du\u017cy wzrost przetwarzanych informacji ma ogromy wp\u0142yw na ludzk\u0105 pami\u0119\u0107 robocz\u0105. Nasze m\u00f3zgi maj\u0105 ograniczon\u0105 pojemno\u015b\u0107 przetwarzania informacji, a przeci\u0105\u017cenie mo\u017ce prowadzi\u0107 do pogorszenia jako\u015bci podejmowanych decyzji i spadku efektywno\u015bci uczenia si\u0119.<\/p>
Co wi\u0119cej, badania przeprowadzone przez zesp\u00f3\u0142 Paula A. Kirschnera i Pedro De Bruyckerego w 2017 r. podwa\u017caj\u0105 popularne przekonanie o skuteczno\u015bci multitaskingu w erze cyfrowej. Ich analiza wykaza\u0142a, \u017ce pr\u00f3by r\u00f3wnoczesnego przetwarzania wielu strumieni informacji prowadz\u0105 do:<\/p>
Nicholas Carr w ksi\u0105\u017cce „P\u0142ytki umys\u0142” ostrzega\u0142, \u017ce internet fundamentalnie zmienia spos\u00f3b, w jaki my\u015blimy, czyni\u0105c nas bardziej rozproszonymi i powierzchownymi. Sztuczna inteligencja mo\u017ce ten efekt zwielokrotni\u0107.<\/p>
W \u015bwiecie, gdzie ka\u017cde pytanie znajduje natychmiastow\u0105 odpowied\u017a, tracimy zdolno\u015b\u0107 do:<\/p>
Najnowsze badania z dziedziny neuronauki poznawczej ods\u0142aniaj\u0105 wyj\u0105tkow\u0105 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 ludzkiego procesu poznawczego, fundamentalnie odmiennego od mechanizm\u00f3w dzia\u0142ania sztucznej inteligencji. W centrum tej r\u00f3\u017cnicy le\u017cy unikalna architektura ludzkiego m\u00f3zgu, ewoluuj\u0105ca przez miliony lat w odpowiedzi na z\u0142o\u017cone wyzwania \u015brodowiskowe i spo\u0142eczne.<\/p>
Daniel Kahneman w „Pu\u0142apkach My\u015blenia” przedstawia teori\u0119 dw\u00f3ch system\u00f3w my\u015blenia:<\/p>
1. System 1: szybki, intuicyjny, emocjonalny – ewolucyjnie starszy, dzia\u0142aj\u0105cy poni\u017cej progu \u015bwiadomo\u015bci, odpowiedzialny za natychmiastowe reakcje i tzw. „wiedz\u0119 cich\u0105” (tacit knowledge)<\/p>
2. System 2: wolniejszy, bardziej przemy\u015blany, logiczny – m\u0142odszy ewolucyjnie, \u015bwiadomy, energoch\u0142onny, odpowiedzialny za my\u015blenie analityczne.<\/p>
AI, mimo swojej imponuj\u0105cej mocy obliczeniowej, operuje wy\u0142\u0105cznie w domenie przypominaj\u0105cej System 2, podczas gdy ludzka m\u0105dro\u015b\u0107 wymaga integracji obu system\u00f3w. To fundamentalne ograniczenie sztucznej inteligencji ma g\u0142\u0119bokie implikacje dla procesu uczenia si\u0119 i nabywania m\u0105dro\u015bci.<\/p>
Antonio Damasio w ksi\u0105\u017cce „B\u0142\u0105d Kartezjusza” wykaza\u0142, \u017ce procesy emocjonalne s\u0105 nierozerwalnie zwi\u0105zane z tzw. racjonalnym my\u015bleniem. Jego badania nad pacjentami z uszkodzeniami obszar\u00f3w m\u00f3zgu odpowiedzialnymi za emocje pokaza\u0142y, \u017ce mimo zachowania pe\u0142ni zdolno\u015bci intelektualnych, nie byli oni w stanie podejmowa\u0107 m\u0105drych decyzji \u017cyciowych.<\/p>
Co wi\u0119cej, najnowsze badania z wykorzystaniem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI) pokazuj\u0105, \u017ce podczas g\u0142\u0119bokiego uczenia si\u0119 i nabywania m\u0105dro\u015bci, aktywowane s\u0105 jednocze\u015bnie r\u00f3\u017cne obszary m\u00f3zgu:<\/p>
To wszystko tworzy to, co Gerald Edelman nazwa\u0142 „\u015bwiadomo\u015bci\u0105 wy\u017cszego rz\u0119du” – zdolno\u015bci\u0105 do refleksji nad w\u0142asnymi my\u015blami i do\u015bwiadczeniami, fundamentaln\u0105 dla rozwoju prawdziwej m\u0105dro\u015bci.<\/p>
Nasz m\u00f3zg nie tylko przetwarza informacje, ale aktywnie tworzy sp\u00f3jne narracje z nap\u0142ywaj\u0105cych danych. Ta zdolno\u015b\u0107 do „tworzenia sensu” (sense-making) jest kluczowym elementem ludzkiej m\u0105dro\u015bci, kt\u00f3rego nie spos\u00f3b zredukowa\u0107 do prostego przetwarzania informacji.<\/p>
W epoce dominacji sztucznej inteligencji, rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy wiedz\u0105 a m\u0105dro\u015bci\u0105 nabiera dodatkowego znaczenia. Podczas gdy wiedza mo\u017ce by\u0107 postrzegana jako akumulacja fakt\u00f3w i informacji, m\u0105dro\u015b\u0107 jest sztuk\u0105 ich rozumienia w szerszym kontek\u015bcie ludzkiego do\u015bwiadczenia.<\/p>
Yuval Noah Harari w „21 lekcji na XXI wiek” podkre\u015bla, \u017ce w \u015bwiecie AI kluczowa stanie si\u0119 nie tyle zdolno\u015b\u0107 do przyswajania informacji, co umiej\u0119tno\u015b\u0107 odr\u00f3\u017cniania tego, co istotne, od informacyjnego szumu. Ta obserwacja prowadzi nas do g\u0142\u0119bszego zrozumienia natury m\u0105dro\u015bci, kt\u00f3ra wymaga:<\/p>
Neuroplastyczno\u015b\u0107 – zdolno\u015bci m\u00f3zgu do ci\u0105g\u0142ej reorganizacji i adaptacji – stanowi fascynuj\u0105cy punkt przeci\u0119cia mi\u0119dzy biologicznym pod\u0142o\u017cem naszego istnienia a mo\u017cliwo\u015bciami poznawczymi.<\/p>
Badania nad neuroplastyczno\u015bci\u0105, prowadzone mi\u0119dzy innymi przez zesp\u00f3\u0142 Michaela Merzenich’a, ujawniaj\u0105 g\u0142\u0119bokie implikacje dla naszego rozumienia procesu uczenia si\u0119 w erze cyfrowej. Odkrycia w dziedzinie neuroplastyczno\u015bci wskazuj\u0105 na:<\/p>
Dynamiczn\u0105 natur\u0119 po\u0142\u0105cze\u0144 neuronalnych:<\/p>
Wp\u0142yw \u015brodowiska cyfrowego na struktur\u0119 m\u00f3zgu:<\/p>
Intensywne zaanga\u017cowanie w okre\u015blone aktywno\u015bci mo\u017ce prowadzi\u0107 do znacz\u0105cych zmian w strukturze m\u00f3zgu. W kontek\u015bcie AI rodzi to pytanie: jak ci\u0105g\u0142e korzystanie z zewn\u0119trznych system\u00f3w poznawczych wp\u0142ywa na rozw\u00f3j naszych naturalnych zdolno\u015bci?<\/p>
Nasz m\u00f3zg potrafi dostosowa\u0107 si\u0119 do nowych wzorc\u00f3w przetwarzania informacji, tworzy nowe \u015bcie\u017cki neuronalne odpowiadaj\u0105ce cyfrowym metodom poznania. Jednocze\u015bnie mo\u017ce nast\u0119powa\u0107 os\u0142abienie tradycyjnych mechanizm\u00f3w przetwarzania informacji. Kluczowym wi\u0119c staje si\u0119 znalezienie r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy wykorzystaniem technologii, a rozwojem naturalnych zdolno\u015bci cz\u0142owieka.<\/p>
Neuroplastyczno\u015b\u0107 mo\u017ce prowadzi\u0107 zar\u00f3wno do wzmocnienia, jak i os\u0142abienia naszych zdolno\u015bci poznawczych, w zale\u017cno\u015bci od tego, jak \u015bwiadomie kierujemy procesem uczenia si\u0119. W kontek\u015bcie AI oznacza to potrzeb\u0119 strategicznego podej\u015bcia do wykorzystania technologii w procesie uczenia si\u0119, z uwzgl\u0119dnieniem d\u0142ugoterminowego wp\u0142ywu na nasze zdolno\u015bci poznawcze.<\/p>
Sztuczna inteligencja mo\u017ce by\u0107 katalizatorem procesu uczenia si\u0119, narz\u0119dziem do organizacji i kategoryzacji informacji, \u017ar\u00f3d\u0142em inspiracji i nowych perspektyw, czy wr\u0119cz asystentem w rozwi\u0105zywaniu z\u0142o\u017conych problem\u00f3w. Kluczowe jest jednak zachowanie w\u0142a\u015bciwej r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy wykorzystaniem AI a rozwojem w\u0142asnych zdolno\u015bci poznawczych.<\/p>
Wszystko staje si\u0119 \u0142atwe, osi\u0105gane bez wysi\u0142ku, na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki. A mo\u017ce jednak powinno budzi\u0107 to jak\u0105\u015b odrobin\u0119 buntu? Czy sytuacja, gdy tylko kilka uderze\u0144 w klawiatur\u0119 dzieli nas od nieprzebranych ocean\u00f3w wiedzy nie powinna nas w pewnym sensie niepokoi\u0107? Czy nie zatracamy si\u0119 w tym szumie danych i informacji? Czy nie skazujemy si\u0119 na jedn\u0105 narracj\u0119, kt\u00f3r\u0105 dostarcza nam nasz ulubiony LLM? Narracj\u0119 si\u0142\u0105 rzeczy uproszczon\u0105, ograniczaj\u0105c\u0105 si\u0119 do pewnych podsumowa\u0144, skr\u00f3t\u00f3w, bo przecie\u017c nie mamy czasu, \u017ceby przeczyta\u0107 ca\u0142\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, czy nawet artyku\u0142. \u0141atwiej zapyta\u0107 NotebookLM o kluczowe informacje i ju\u017c mo\u017cemy brylowa\u0107 swoj\u0105 domnieman\u0105 erudycj\u0105. Ale tracimy w ten spos\u00f3b bardzo wiele. Np. w literaturze cz\u0119sto wspania\u0142y j\u0119zyk, gr\u0119 s\u0142\u00f3w, skojarze\u0144, kontekst na kt\u00f3rym oparta jest historia. Gdy prosimy AI o podsumowanie artyku\u0142\u00f3w naukowych, nie zastanawiam si\u0119 jak i dlaczego badacze doszli do okre\u015blonych wniosk\u00f3w.<\/p>
Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi nosi w kieszeni dost\u0119p do ca\u0142ej ludzkiej wiedzy. Ka\u017cdy mo\u017ce w ka\u017cdej chwili zapyta\u0107 maszyn\u0119 o wszystko. Ale czy oznacza to, \u017ce ludzie s\u0105 m\u0105drzejsi?<\/p>
Nie wystarczy wiedzie\u0107. Trzeba rozumie\u0107. Nie wystarczy mie\u0107 dost\u0119p do informacji. Trzeba umie\u0107 odr\u00f3\u017cni\u0107 to, co wa\u017cne, od informacyjnego szumu.<\/p>
Przysz\u0142o\u015b\u0107 ludzkiej m\u0105dro\u015bci nie le\u017cy w rywalizacji z AI, ale w \u015bwiadomym wykorzystaniu technologii do wzmacniania naszych naturalnych zdolno\u015bci poznawczych, przy jednoczesnym zachowaniu tego, co stanowi istot\u0119 cz\u0142owiecze\u0144stwa – zdolno\u015bci do g\u0142\u0119bokiej refleksji, empatii i etycznego dzia\u0142ania.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
M\u0105dro\u015b\u0107 nie wynika z ilo\u015bci informacji, lecz z umiej\u0119tno\u015bci nadawania im sensu. Jak w \u015bwiecie gotowych odpowiedzi zachowa\u0107 umiej\u0119tno\u015b\u0107 wyci\u0105gania w\u0142asnych wniosk\u00f3w?<\/p>\n","protected":false},"author":568,"featured_media":15539,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"rank_math_lock_modified_date":false,"footnotes":""},"categories":[771],"tags":[],"popular":[],"difficulty-level":[38],"ppma_author":[974],"class_list":["post-15537","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-it","difficulty-level-medium"],"acf":[],"authors":[{"term_id":974,"user_id":568,"is_guest":0,"slug":"zbigniew-rzepkowski","display_name":"Zbigniew Rzepkowski","avatar_url":{"url":"https:\/\/haimagazine.com\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zbigniew-rzepkowski-scaled.jpg","url2x":"https:\/\/haimagazine.com\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/zbigniew-rzepkowski-scaled.jpg"},"first_name":"","last_name":"","user_url":"","job_title":"","description":"Project Manager i AI Manager. \u0141\u0105czy \u015bwiat biznesu, technologii i humanistyki. Pisze o sztucznej inteligencji z perspektywy praktyka i obserwatora przemian \u2013 o etyce, geopolityce i wp\u0142ywie AI na cz\u0142owieka. W swoich tekstach szuka r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy innowacj\u0105 a odpowiedzialno\u015bci\u0105. "}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15537","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/568"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15537"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15537\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15543,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15537\/revisions\/15543"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15539"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15537"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15537"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15537"},{"taxonomy":"popular","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/popular?post=15537"},{"taxonomy":"difficulty-level","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/difficulty-level?post=15537"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/haimagazine.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=15537"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}